Vier manieren om geld uit te geven
 Meneer Friedman op een stapel goud |
Uit "Free to choose" van Milton en Rose Friedman
Categorie I gaat over het spenderen van uw eigen geld aan uzelf. U winkelt bijvoorbeeld in een supermarkt. U heeft duidelijk een sterke prikkel om zoveel mogelijk waarde te krijgen voor elke gulden die u spendeert.
Categorie I gaat over het spenderen van uw eigen geld aan uzelf. U winkelt bijvoorbeeld in een supermarkt. U heeft duidelijk een sterke prikkel om zoveel mogelijk waarde te krijgen voor elke gulden die u spendeert.
Categorie II refereert aan het spenderen van uw eigen geld ten gunste van iemand anders. U winkelt bijvoorbeeld voor Kerstmis of verjaardagscadeau's. U heeft hierbij dezelfde prikkel om zoveel mogelijk waar naar uw geld te ontvangen, tenminste waarvan uw denkt dat de ontvanger dit waardeert. U probeert natuurlijk iets te kopen wat de ontvanger leuk vindt - mits het de juiste indruk wekt en niet teveel tijd en moeite kost. (Als u echter als voornaamste doel heeft de ontvanger zoveel mogelijk waar voor uw geld te geven, zou u hem contant geld geven, waarmee uw uitgave van Categorie II naar Categorie I verhuist.)
Categorie III gaat om het spenderen van iemand anders geld aan uzelf -- lunchen op basis van een onkostenvergoeding bijvoorbeeld. U bent niet sterk geneigd de kosten laag te houden maar hebt wel een sterke prikkel om zoveel mogelijk waar voor uw geld te krijgen.
Categorie IV betreft het uitgeven van andermans geld voor een derde. U betaalt bv voor iemands lunch uit de onkostenpot. U ervaart weinig prikkels om waar voor "uw" geld te krijgen of om de gast de lunch voor te schotelen die hij het meest waardeert. Wanneer u echter de lunch met hem deelt, waarmee de lunch dus een combinatie wordt van Categorie III en IV, heeft u, indien nodig, een sterke behoefte om uw eigen smaak te volgen ten koste van de smaak van de ander.
Alle sociale voorzieningen vallen onder hetzij categorie III - zoals bijvoorbeeld bijstandsuitkeringen in contanten waarover de ontvanger vrij beschikken mag - hetzij categorie IV - zoals bijvoorbeeld sociale woningbouw. Alleen hebben de sociale voorzieningen van categorie IV een ding gemeen met die van categorie III, nl. dat de bureaucraten die de voorzieningen beheren van de lunch meeëten en dat alle voorzieningen van categorie III tevens voor bureaucraten bestemd zijn.
Wij zien deze kenmerken van de sociale uitgaven als de belangrijkste oorzaken van hun gebreken.
Wetgevers stemmen over het uitgeven van andermans geld. Degenen die de wetgevers verkiezen, stemmen in zekere zin om hun eigen geld voor henzelf uit te geven, maar niet op de direkte manier van categorie I. Het verband tussen de belasting die iemand betaalt en de uitgaven waar hij voor stemt is buitengewoon los. In de praktijk hebben kiezers, net als wetgevers, de neiging te denken dat een ander de voorzieningen, waar de wetgever direkt en de kiezer indirekt op stemt, betaalt. De bureaucraten, die de voorzieningen beheren, geven ook andermans geld uit. Geen wonder dus dat de uitgaven omhoog schieten.
Ambtenaren besteden andermans geld weer aan een ander. De enige verzekering dat zij het geld zo zullen uitgeven dat de ontvangers er het meest aan hebben, is hun menslievendheid, en niet de veel sterkere en meer vertrouwde drijfveer van het eigenbelang. Vandaar de verspilling en de ondoelmatigheid van de uitgaven.
Plaats reactie - 10 reactie(s):
23-mrt-2005 Quirium
Uit discussies met Echte Rooien heb ik geleerd dat het bij hun afkeer voor liberalisme nu nčt om dat eigenbelang gaat.
Zij beschouwen hun menslievendheid maximaal, en beschouwen eigenbelang als de wortel van alle kwaad. Een systeem als liberalisme dat volledig op dat eigenbelang steunt moet dus wel zo rot zijn als de kaas van de duivel.
Handelingen uit eigenbelang moeten wettelijk verboden worden!
23-mrt-2005 Sneard - sluitGEEN@SPAMfeweb.vu.nl
maar is het niet zo dat voor die "Rooien" die liefdadigheid dan ook in HUN belang is? Anders vinden ze het niet zo belangrijk. U ziet: liefdadigheid is ook eigenbelang.
23-mrt-2005 jetoel
quirium en sneard,
zie mijn posts en de discussie met jsk over eigenbelang onder 'the only business of business is business'
23-mrt-2005 JSK
"zie mijn posts en de discussie met jsk over eigenbelang onder 'the only business of business is business'"
Wat je ziet is een lichtelijk geirriteerde JSK en een jetoel die door veel te praten (maar weinig te zeggen) van het onderwerp weet af te dwalen.
Maar inhoudelijk hierop: ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden. En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen. Is de oplossing dan "alle samenwerkingsvormen bilateraal maken"?
23-mrt-2005 martin
"Wat je ziet is een lichtelijk geirriteerde JSK en een jetoel die door veel te praten (maar weinig te zeggen) van het onderwerp weet af te dwalen."
Wat ík zie is een JSK die zegt geen filosofische discussie te willen maar ondertussen wel graag ergens anders z'n gram wil halen.
Zo zie je maar weer: it's in the eye of the beholder...
"Maar inhoudelijk hierop: ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden."
Het artikel geeft het antwoord al:
"Degenen die de wetgevers verkiezen, stemmen in zekere zin om hun eigen geld voor henzelf uit te geven, maar niet op de direkte manier van categorie I. Het verband tussen de belasting die iemand betaalt en de uitgaven waar hij voor stemt is buitengewoon los. In de praktijk hebben kiezers, net als wetgevers, de neiging te denken dat een ander de voorzieningen, waar de wetgever direkt en de kiezer indirekt op stemt, betaalt. De bureaucraten, die de voorzieningen beheren, geven ook andermans geld uit."
"En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen."
Is dat zo? Kun je dat wat nader toelichten?
23-mrt-2005 jetoel
JSK,
"ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden"
Ambtenaren zijn incompetent behalve betreffende dat gedeelte dat gecontroleerd wordt door politici? Dus politici zijn competent wat betreft het controleren en corrigeren van het handelen van ambtenaren? Dus de meerderheid van de bevolking is in staat in te schatten welke politici op welke thema's de fouten van ambtenaren kunnen ontdekken en corrigeren?
23-mrt-2005 René
JSK schrijft: "[...] ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden. [...]"
Bedoel je dat het uitgesloten is dat ze volledig incompetent zijn of dat ze het zich niet kunnen veroorloven om incompetent te zijn? Het lijkt me allebei onjuist. Er zijn volgens mij genoeg ambtenaren die volledig incompetent zijn en ze kunnne het zich ook veroorloven om dat te zijn, omdat hun leidinggevenden geen verlies lijden door hun incompetentie. Iedereen krijgt zijn geld in principe toch wel. De prikkel om competent te zijn ontbreekt.
24-mrt-2005 JSK
@Martin
"Wat ík zie is een JSK die zegt geen filosofische discussie te willen maar ondertussen wel graag ergens anders z'n gram wil halen."
Ja... in een inhoudelijke discussie, dat "filosofisch" geneuzel vind ik wat vermoeiend.
"Is dat zo? Kun je dat wat nader toelichten?"
Neem bijvoorbeeld het Enron-schandaal. In zekere zin zorgde het geld uitgeven voor anderen (Denk aan investeringen in bedrijven waarvan bestuursleden persoonlijke belangen in hadden) voor financieel wanbeheer. Ik geloof dat in elke organisatie dat soort dingen kunnen voorkomen, en dat je daarom goede controlemechanismen moet inbouwen. En de macht van kiezer vind ik betere controle dan het geweten van een verlichte despoot.
@Rene:
"Iedereen krijgt zijn geld in principe toch wel. De prikkel om competent te zijn ontbreekt."
Geloof het of geloof het niet, maar ambtenaren kunnen ook ontslagen worden. Maar ik ben het deels met jullie eens dat bepaalde ambtenarengroepen teveel beschermd worden, bvb de politie. Maar mijn kritiek blijft dat in elke economische relatie groter dan 2 actoren er geld voor anderen voor uitgegeven (optie 4), en dat het qua opportunistisch gedrag niet zoveel uitmaakt of dit "de overheid" is of "het bedrijfsleven".
27-mrt-2005 jetoel
JSK,
"dat "filosofisch" geneuzel vind ik wat vermoeiend."
- De keuze tussen neo-klassieke of Oostenrijkse economie...het is allemaal geneuzel..
"Maar mijn kritiek blijft dat in elke economische relatie groter dan 2 actoren er geld voor anderen voor uitgegeven (optie 4)"
en eerder hierover zei je
"En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen. Is de oplossing dan "alle samenwerkingsvormen bilateraal maken"?"
- Leg eens uit wat samenwerkingsverbanden en sociale relaties van >2 personen te maken hebben met een ruilrelatie?
28-mrt-2005 JSK
@jetoel
"- Leg eens uit wat samenwerkingsverbanden en sociale relaties van >2 personen te maken hebben met een ruilrelatie?"
Eh... leg jij maar eens uit wat je met die vraag bedoelt? Wat ik zeg is als je niet geld verdient als marktkoopman of iets dergelijks, je geld verdient door het geld uit te geven van anderen. Zolang een bedrijf groter wordt dan verkoper en koper, geef je als medewerker toch altijd het geld uit van een ander? Als in dat je de productiemiddelen naar eigen dunken gebruikt hetgeen niet perse is hoe de opdrachtgever graag ziet hoe ze gebruikt worden.
Om het maar even kort te sluiten: relatie 4 komt overal in het economisch leven voor en kan daarom geen goed argument tegen "de overheid" zijn.
Categorie III gaat om het spenderen van iemand anders geld aan uzelf -- lunchen op basis van een onkostenvergoeding bijvoorbeeld. U bent niet sterk geneigd de kosten laag te houden maar hebt wel een sterke prikkel om zoveel mogelijk waar voor uw geld te krijgen.
Categorie IV betreft het uitgeven van andermans geld voor een derde. U betaalt bv voor iemands lunch uit de onkostenpot. U ervaart weinig prikkels om waar voor "uw" geld te krijgen of om de gast de lunch voor te schotelen die hij het meest waardeert. Wanneer u echter de lunch met hem deelt, waarmee de lunch dus een combinatie wordt van Categorie III en IV, heeft u, indien nodig, een sterke behoefte om uw eigen smaak te volgen ten koste van de smaak van de ander.
Alle sociale voorzieningen vallen onder hetzij categorie III - zoals bijvoorbeeld bijstandsuitkeringen in contanten waarover de ontvanger vrij beschikken mag - hetzij categorie IV - zoals bijvoorbeeld sociale woningbouw. Alleen hebben de sociale voorzieningen van categorie IV een ding gemeen met die van categorie III, nl. dat de bureaucraten die de voorzieningen beheren van de lunch meeëten en dat alle voorzieningen van categorie III tevens voor bureaucraten bestemd zijn.
Wij zien deze kenmerken van de sociale uitgaven als de belangrijkste oorzaken van hun gebreken.
Wetgevers stemmen over het uitgeven van andermans geld. Degenen die de wetgevers verkiezen, stemmen in zekere zin om hun eigen geld voor henzelf uit te geven, maar niet op de direkte manier van categorie I. Het verband tussen de belasting die iemand betaalt en de uitgaven waar hij voor stemt is buitengewoon los. In de praktijk hebben kiezers, net als wetgevers, de neiging te denken dat een ander de voorzieningen, waar de wetgever direkt en de kiezer indirekt op stemt, betaalt. De bureaucraten, die de voorzieningen beheren, geven ook andermans geld uit. Geen wonder dus dat de uitgaven omhoog schieten.
Ambtenaren besteden andermans geld weer aan een ander. De enige verzekering dat zij het geld zo zullen uitgeven dat de ontvangers er het meest aan hebben, is hun menslievendheid, en niet de veel sterkere en meer vertrouwde drijfveer van het eigenbelang. Vandaar de verspilling en de ondoelmatigheid van de uitgaven.
Plaats reactie23-mrt-2005 Quirium
Uit discussies met Echte Rooien heb ik geleerd dat het bij hun afkeer voor liberalisme nu nčt om dat eigenbelang gaat.
Zij beschouwen hun menslievendheid maximaal, en beschouwen eigenbelang als de wortel van alle kwaad. Een systeem als liberalisme dat volledig op dat eigenbelang steunt moet dus wel zo rot zijn als de kaas van de duivel.
Handelingen uit eigenbelang moeten wettelijk verboden worden!
23-mrt-2005 Sneard - sluitGEEN@SPAMfeweb.vu.nl
maar is het niet zo dat voor die "Rooien" die liefdadigheid dan ook in HUN belang is? Anders vinden ze het niet zo belangrijk. U ziet: liefdadigheid is ook eigenbelang.
23-mrt-2005 jetoel
quirium en sneard,
zie mijn posts en de discussie met jsk over eigenbelang onder 'the only business of business is business'
23-mrt-2005 JSK
"zie mijn posts en de discussie met jsk over eigenbelang onder 'the only business of business is business'"
Wat je ziet is een lichtelijk geirriteerde JSK en een jetoel die door veel te praten (maar weinig te zeggen) van het onderwerp weet af te dwalen.
Maar inhoudelijk hierop: ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden. En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen. Is de oplossing dan "alle samenwerkingsvormen bilateraal maken"?
23-mrt-2005 martin
"Wat je ziet is een lichtelijk geirriteerde JSK en een jetoel die door veel te praten (maar weinig te zeggen) van het onderwerp weet af te dwalen."
Wat ík zie is een JSK die zegt geen filosofische discussie te willen maar ondertussen wel graag ergens anders z'n gram wil halen.
Zo zie je maar weer: it's in the eye of the beholder...
"Maar inhoudelijk hierop: ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden."
Het artikel geeft het antwoord al:
"Degenen die de wetgevers verkiezen, stemmen in zekere zin om hun eigen geld voor henzelf uit te geven, maar niet op de direkte manier van categorie I. Het verband tussen de belasting die iemand betaalt en de uitgaven waar hij voor stemt is buitengewoon los. In de praktijk hebben kiezers, net als wetgevers, de neiging te denken dat een ander de voorzieningen, waar de wetgever direkt en de kiezer indirekt op stemt, betaalt. De bureaucraten, die de voorzieningen beheren, geven ook andermans geld uit."
"En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen."
Is dat zo? Kun je dat wat nader toelichten?
23-mrt-2005 jetoel
JSK,
"ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden"
Ambtenaren zijn incompetent behalve betreffende dat gedeelte dat gecontroleerd wordt door politici? Dus politici zijn competent wat betreft het controleren en corrigeren van het handelen van ambtenaren? Dus de meerderheid van de bevolking is in staat in te schatten welke politici op welke thema's de fouten van ambtenaren kunnen ontdekken en corrigeren?
23-mrt-2005 René
JSK schrijft: "[...] ambtenaren kunnen natuurlijk niet volledig incompetent zijn gezien ze democratisch gecontroleerd worden. [...]"
Bedoel je dat het uitgesloten is dat ze volledig incompetent zijn of dat ze het zich niet kunnen veroorloven om incompetent te zijn? Het lijkt me allebei onjuist. Er zijn volgens mij genoeg ambtenaren die volledig incompetent zijn en ze kunnne het zich ook veroorloven om dat te zijn, omdat hun leidinggevenden geen verlies lijden door hun incompetentie. Iedereen krijgt zijn geld in principe toch wel. De prikkel om competent te zijn ontbreekt.
24-mrt-2005 JSK
@Martin
"Wat ík zie is een JSK die zegt geen filosofische discussie te willen maar ondertussen wel graag ergens anders z'n gram wil halen."
Ja... in een inhoudelijke discussie, dat "filosofisch" geneuzel vind ik wat vermoeiend.
"Is dat zo? Kun je dat wat nader toelichten?"
Neem bijvoorbeeld het Enron-schandaal. In zekere zin zorgde het geld uitgeven voor anderen (Denk aan investeringen in bedrijven waarvan bestuursleden persoonlijke belangen in hadden) voor financieel wanbeheer. Ik geloof dat in elke organisatie dat soort dingen kunnen voorkomen, en dat je daarom goede controlemechanismen moet inbouwen. En de macht van kiezer vind ik betere controle dan het geweten van een verlichte despoot.
@Rene:
"Iedereen krijgt zijn geld in principe toch wel. De prikkel om competent te zijn ontbreekt."
Geloof het of geloof het niet, maar ambtenaren kunnen ook ontslagen worden. Maar ik ben het deels met jullie eens dat bepaalde ambtenarengroepen teveel beschermd worden, bvb de politie. Maar mijn kritiek blijft dat in elke economische relatie groter dan 2 actoren er geld voor anderen voor uitgegeven (optie 4), en dat het qua opportunistisch gedrag niet zoveel uitmaakt of dit "de overheid" is of "het bedrijfsleven".
27-mrt-2005 jetoel
JSK,
"dat "filosofisch" geneuzel vind ik wat vermoeiend."
- De keuze tussen neo-klassieke of Oostenrijkse economie...het is allemaal geneuzel..
"Maar mijn kritiek blijft dat in elke economische relatie groter dan 2 actoren er geld voor anderen voor uitgegeven (optie 4)"
en eerder hierover zei je
"En het is natuurlijk niet zo dat enkel de slecht overheid aan dit soort problemen leidt: eigenlijk hebben alle organisaties (lees: alle relaties die meer dan 2 mensen omvatten) last van dit soort "agent-principaal" problemen. Is de oplossing dan "alle samenwerkingsvormen bilateraal maken"?"
- Leg eens uit wat samenwerkingsverbanden en sociale relaties van >2 personen te maken hebben met een ruilrelatie?
28-mrt-2005 JSK
@jetoel
"- Leg eens uit wat samenwerkingsverbanden en sociale relaties van >2 personen te maken hebben met een ruilrelatie?"
Eh... leg jij maar eens uit wat je met die vraag bedoelt? Wat ik zeg is als je niet geld verdient als marktkoopman of iets dergelijks, je geld verdient door het geld uit te geven van anderen. Zolang een bedrijf groter wordt dan verkoper en koper, geef je als medewerker toch altijd het geld uit van een ander? Als in dat je de productiemiddelen naar eigen dunken gebruikt hetgeen niet perse is hoe de opdrachtgever graag ziet hoe ze gebruikt worden.
Om het maar even kort te sluiten: relatie 4 komt overal in het economisch leven voor en kan daarom geen goed argument tegen "de overheid" zijn.
