Waardeloos
De natuur heeft wijze levenslessen voor ons in petto. Zo kun je bijvoorbeeld beter niet gaan zwemmen in een kreek met krokodillen of zonnebaden op een savanne vol leeuwen.
Volgens sommigen is de natuur ook de leermeesteres der ethiek. Eeuwenlang werd vanaf de kansel de werkende klasse tot extra inspanningen aangespoord met parabels over nijvere bijen en mieren die hun inspanningen voor koningin, volk en vaderland 's winters beloond zagen met een snoepje uit de voorraadkast, terwijl frivole vlinders en krekels crepeerden. Maatschappijhervormers kozen diersoorten die rang noch stand kennen als lichtend voorbeeld. Conservatieven zagen in de achterstelling van zwarten en vrouwen een darwinistische natuurwet: het recht van de sterkste.
In de zeventiende eeuw verklaarde de Engelse filosoof John Locke dat het onzin is om zedenpreken te baseren op wat in de natuur gebeurt. De meeste biologen hebben Locke's standpunt overgenomen. De Amerikaanse bioloog Stephen Gould noemt religie en biologie `niet-overlappende magisteria' (domeinen). Volgens Gould kan de biologie geen uitspraak doen over morele zaken en religie niet over evolutie. De natuur zou geen enkele aanwijzing geven over de grondslagen van de zedenleer. Of je een voor- of tegenstander bent van kindermishandeling is volgens Goulds redenering voor biologen moreel volstrekt gelijkwaardig - ongeveer zoals de één van vanille- en de ander van chocoladeijs houdt. Over smaak en geloof valt niet te twisten.
Toch bepaalt de aard van het beestje welke morele dilemma's zich voordoen. Vader spin helpt niet met de opvoeding, maar menige spinnenpapa wordt na de paring door mama opgegeten. Zo is hij toch een beetje kostwinner, want hij levert mama vetten en eiwitten die het nageslacht ten goede komen. Ook sommige vrouwtjesspinnen stellen hun lichaam ter beschikking van de kinderen. De jongen komen in moeders lichaam uit het ei en eten mama van binnenuit helemaal op.
Vrouwelijke hermelijntjes worden al geslachtsrijp voordat zij zijn gespeend. Moeders nieuwe vriend maakt de zuigeling in het geboortehol zwanger - de relatie met papa was meteen na de bevruchting van mama al beëindigd.
Bij de mens duurt het vele jaren voordat een kind lichamelijk en geestelijk rijp is om zich voort te planten. In de tussentijd heeft het kind niet alleen voeding maar ook opvoeding nodig. De menselijke natuur beïnvloedt ons oordeel over het doden van een ouder of seks met kinderen. Intelligente, zelfbewuste spinnen of hermelijnen zouden heel andere ethische discussies hebben. Aangezien kannibalisme voor spinnen en seks met kinderen voor hermelijnen miljoenen jaren lang nodig waren om hun uitsterven te voorkomen, zijn deze dieren psychisch aangepast aan deze levenswijze. Een spin die door haar kinderen wordt opgegeten en een hermelijntje dat door haar stiefvader wordt bevrucht, zijn net zo min slachtoffers als menselijke vaders en moeders die hun geld, tijd en gezondheid opofferen voor hun nageslacht.
Terwijl priesters zonden zoals het maken van afgodsbeelden, moord, werken op sabbatdag, verkrachting en homoseksualiteit op één hoop vegen, kunnen wetenschappers onderscheid maken tussen gedrag dat alleen God kwetst en dat mensen van vlees en bloed een trauma bezorgt. Dat scheelt een hoop ellende. Hoe meer wetenschappers zich bemoeien met zedenleer, des te beter
Marcel Roele
Deze column verscheen eerder in het Algemeen Dagblad
Marcel Roele (1961) is columnist van AD Magazine en schrijft over sociobiologie voor HP/De Tijd en Intermediair. Naast "De Mietjesmaatschappij" publiceerde hij De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties (tweede druk, 1996), De menselijke soort .
Plaats reactie - 2 reactie(s):
23-sep-2002 Joël Ploumen
Marcel Roele schrijft in de laatste alinea het volgende: "Terwijl priesters zonden zoals het maken van afgodsbeelden, moord, werken op sabbatdag, verkrachting en homoseksualiteit op één hoop vegen, kunnen wetenschappers onderscheid maken tussen gedrag dat alleen God kwetst en dat mensen van vlees en bloed een trauma bezorgt. Dat scheelt een hoop ellende. Hoe meer wetenschappers zich bemoeien met zedenleer, des te beter."
Alles leuk en aardig, maar dan moet Marcel Roele eerst maar eens aantonen dat 'God' überhaupt bestaat, want anders zou je immers nooit kunnen weten wat 'God' zou kwetsen. Niet voor niets beweren allerlei mensen precies te weten wat God wil, ondanks dat zij zich onderling tegenspreken. Of heeft God last van een meervoudige persoonlijkheidsstoornis? (een diagnose die overigens wetenschappelijk de nodige twijfels doet rijzen)
Bovendien kun je je afvragen wat er zo wetenschappelijk is aan zeden. Natuurlijk kun je zeden op een wetenschappelijke manier proberen te onderzoeken (zoals Susan Blackmore ook doet in haar boek 'The Meme Machine'), maar dat leidt niet tot fatsoenlijke resultaten. Het gevolg is dat de onderzoekers vervallen in wazige - niet duidelijk gedefinieerde - metaforen, die wetenschappelijk onbruikbaar zijn.
Bovendien wil ik hier nog even een misverstand uit de weg ruimen. Het boek 'The Selfish Gene' van Richard Dawkins beschrijft niet de zelfzuchtige aard van een bepaald organisme, maar de zelfzuchtige aard van een bepaalde genenpoel. Hij waarschuwt uitdrukkelijk ervoor dat die zelfzuchtige aard niet gebruikt moet worden om het gedrag van organismen te beschrijven of om bepaalde maatschappelijke ideologieën te verdedigen.
Het verwijzen naar een andere Darwinist - namelijk Darwin zelf - is ook misplaatst. De aanduiding 'The Survival Of The Fittest' is slechts een ongelukkige metafoor met als doel natuurlijke selectie voor leken te beschrijven. Darwin zelf was achteraf zeer ongelukkig met deze metafoor, omdat verschillende lieden deze metafoor misbruikten om hun maatschappelijke visies te verdedigen. Het enige wat Darwin bedoelde was dat die organismen die zich het beste aan (veranderende) omstandigheden kunnen aanpassen, de beste kans maken om te overleven.
19-sep-2004 marijke - queenbumblebeeGEEN@SPAMhotmail.com
ik snap roeles punt geloof ik niet helemaal, maar dit heb ik te zeggen:
de mens is er dus zo eentje die zich bezig houdt met esthetiek, die graag 'de natuur', maar ook zichzelf en zijn soortgenoten en scheppingen van zijn soortgenoten (kunst dus) waarneemt. is dat niet voldoende reden om voorzichtig te zijn met alles dat er is?
en hij is er ook een die (tot op zekere hoogte) na kan denken over gevolgen van wat hij doet. dat is net zo goed de 'natuur' van de mens en net zo goed iets dat hij gebruikt voor de overleving. je kunt niet zeggen dat het onzin is om over ethiek na te denken. dat is onze aard :o).
In de zeventiende eeuw verklaarde de Engelse filosoof John Locke dat het onzin is om zedenpreken te baseren op wat in de natuur gebeurt. De meeste biologen hebben Locke's standpunt overgenomen. De Amerikaanse bioloog Stephen Gould noemt religie en biologie `niet-overlappende magisteria' (domeinen). Volgens Gould kan de biologie geen uitspraak doen over morele zaken en religie niet over evolutie. De natuur zou geen enkele aanwijzing geven over de grondslagen van de zedenleer. Of je een voor- of tegenstander bent van kindermishandeling is volgens Goulds redenering voor biologen moreel volstrekt gelijkwaardig - ongeveer zoals de één van vanille- en de ander van chocoladeijs houdt. Over smaak en geloof valt niet te twisten.
Toch bepaalt de aard van het beestje welke morele dilemma's zich voordoen. Vader spin helpt niet met de opvoeding, maar menige spinnenpapa wordt na de paring door mama opgegeten. Zo is hij toch een beetje kostwinner, want hij levert mama vetten en eiwitten die het nageslacht ten goede komen. Ook sommige vrouwtjesspinnen stellen hun lichaam ter beschikking van de kinderen. De jongen komen in moeders lichaam uit het ei en eten mama van binnenuit helemaal op.
Vrouwelijke hermelijntjes worden al geslachtsrijp voordat zij zijn gespeend. Moeders nieuwe vriend maakt de zuigeling in het geboortehol zwanger - de relatie met papa was meteen na de bevruchting van mama al beëindigd.
Bij de mens duurt het vele jaren voordat een kind lichamelijk en geestelijk rijp is om zich voort te planten. In de tussentijd heeft het kind niet alleen voeding maar ook opvoeding nodig. De menselijke natuur beïnvloedt ons oordeel over het doden van een ouder of seks met kinderen. Intelligente, zelfbewuste spinnen of hermelijnen zouden heel andere ethische discussies hebben. Aangezien kannibalisme voor spinnen en seks met kinderen voor hermelijnen miljoenen jaren lang nodig waren om hun uitsterven te voorkomen, zijn deze dieren psychisch aangepast aan deze levenswijze. Een spin die door haar kinderen wordt opgegeten en een hermelijntje dat door haar stiefvader wordt bevrucht, zijn net zo min slachtoffers als menselijke vaders en moeders die hun geld, tijd en gezondheid opofferen voor hun nageslacht.
Terwijl priesters zonden zoals het maken van afgodsbeelden, moord, werken op sabbatdag, verkrachting en homoseksualiteit op één hoop vegen, kunnen wetenschappers onderscheid maken tussen gedrag dat alleen God kwetst en dat mensen van vlees en bloed een trauma bezorgt. Dat scheelt een hoop ellende. Hoe meer wetenschappers zich bemoeien met zedenleer, des te beter
Marcel Roele
Deze column verscheen eerder in het Algemeen Dagblad
Marcel Roele (1961) is columnist van AD Magazine en schrijft over sociobiologie voor HP/De Tijd en Intermediair. Naast "De Mietjesmaatschappij" publiceerde hij De eeuwige lokroep. Over seks, sekseverschillen en relaties (tweede druk, 1996), De menselijke soort .
Plaats reactie23-sep-2002 Joël Ploumen
Marcel Roele schrijft in de laatste alinea het volgende: "Terwijl priesters zonden zoals het maken van afgodsbeelden, moord, werken op sabbatdag, verkrachting en homoseksualiteit op één hoop vegen, kunnen wetenschappers onderscheid maken tussen gedrag dat alleen God kwetst en dat mensen van vlees en bloed een trauma bezorgt. Dat scheelt een hoop ellende. Hoe meer wetenschappers zich bemoeien met zedenleer, des te beter."
Alles leuk en aardig, maar dan moet Marcel Roele eerst maar eens aantonen dat 'God' überhaupt bestaat, want anders zou je immers nooit kunnen weten wat 'God' zou kwetsen. Niet voor niets beweren allerlei mensen precies te weten wat God wil, ondanks dat zij zich onderling tegenspreken. Of heeft God last van een meervoudige persoonlijkheidsstoornis? (een diagnose die overigens wetenschappelijk de nodige twijfels doet rijzen)
Bovendien kun je je afvragen wat er zo wetenschappelijk is aan zeden. Natuurlijk kun je zeden op een wetenschappelijke manier proberen te onderzoeken (zoals Susan Blackmore ook doet in haar boek 'The Meme Machine'), maar dat leidt niet tot fatsoenlijke resultaten. Het gevolg is dat de onderzoekers vervallen in wazige - niet duidelijk gedefinieerde - metaforen, die wetenschappelijk onbruikbaar zijn.
Bovendien wil ik hier nog even een misverstand uit de weg ruimen. Het boek 'The Selfish Gene' van Richard Dawkins beschrijft niet de zelfzuchtige aard van een bepaald organisme, maar de zelfzuchtige aard van een bepaalde genenpoel. Hij waarschuwt uitdrukkelijk ervoor dat die zelfzuchtige aard niet gebruikt moet worden om het gedrag van organismen te beschrijven of om bepaalde maatschappelijke ideologieën te verdedigen.
Het verwijzen naar een andere Darwinist - namelijk Darwin zelf - is ook misplaatst. De aanduiding 'The Survival Of The Fittest' is slechts een ongelukkige metafoor met als doel natuurlijke selectie voor leken te beschrijven. Darwin zelf was achteraf zeer ongelukkig met deze metafoor, omdat verschillende lieden deze metafoor misbruikten om hun maatschappelijke visies te verdedigen. Het enige wat Darwin bedoelde was dat die organismen die zich het beste aan (veranderende) omstandigheden kunnen aanpassen, de beste kans maken om te overleven.
19-sep-2004 marijke - queenbumblebeeGEEN@SPAMhotmail.com
ik snap roeles punt geloof ik niet helemaal, maar dit heb ik te zeggen:
de mens is er dus zo eentje die zich bezig houdt met esthetiek, die graag 'de natuur', maar ook zichzelf en zijn soortgenoten en scheppingen van zijn soortgenoten (kunst dus) waarneemt. is dat niet voldoende reden om voorzichtig te zijn met alles dat er is?
en hij is er ook een die (tot op zekere hoogte) na kan denken over gevolgen van wat hij doet. dat is net zo goed de 'natuur' van de mens en net zo goed iets dat hij gebruikt voor de overleving. je kunt niet zeggen dat het onzin is om over ethiek na te denken. dat is onze aard :o).
